بی‌درکجا

اصغر زارع کهنمویی؛ روزنامه‌نگار و پژوهشگر

بی‌درکجا

اصغر زارع کهنمویی؛ روزنامه‌نگار و پژوهشگر

بی‌درکجا

تارنمای اصغر زارع کهنمویی
روزنامه‌نگار: اندیشه، سیاست، فرهنگ و قومیت؛
پژوهشگر: تاریخ معاصر، جهان اسلام، مسائل آذربایجان و قفقاز؛

برای آشنایی بیشتر با من و نقد دیدگاه‌هایم، به منوی «حیات» در ابتدای صفحه بروید. در آنجا به‌سنت زندگی‌نامۀ خودنوشت، «تجربۀ زیسته»‌ام را دوره می‌کنم.

mail: asghar.zareh@gmail.com

این تارنما، تازه راه‌اندازی شده و در حال تکمیل است.

بایگانی

اشاره: این روزها، مساله حمله داعش به کوبانی و احتمال سقوط این شهر، نگاه‌ها را به سمت این نقطه از جهان معطوف کرده است. در شرایطی که بسیاری از کشورهای غربی و عربی، در ائتلاف برای مبارزه با گروه تروریستی داعش شرکت کرده‌اند اما ترکیه همچنان موضع منفعلش را حفظ و با حضور در این ائتلاف مخالف است و تاکید دارد که تنها با پذیرش شروطش از جانب آمریکا حاضر به همراهی و همکاری خواهد شد. اصغر زارع کهنمویی کارشناس قومیت در این باره می‌‌گوید: «ترکیه البته هرگز نخواسته خود را در از بحران کوبانی کنار بکشد. سیاست ترکیه در قبال کوبانی انفعالی و بی تفاوتی نیست. ترکیه نگران «کوبانی» است اما قبل از آن، نگران «ترکیه» است.» این کارشناس با تاکید بر اینکه ترکیه در قبال بحران سوریه و عراق، اشتباهات زیادی داشته است، توضیح داد که رویکرد کلی این کشور را می‌توان در سه گزاره کلی، خلاصه کرد: «حفظ منافع ملی و تلاش برای تدام خط توسعه»، «حضور قدرتمند و موثر در خاورمیانه با توجه به اصل چرخش به شرق»، «مدیریت تنازعات منطقه‌ای و جلوگیری از ورود بحران به خاک ترکیه»؛ حال اینکه چقدر ترکیه در این راه موفق بوده، جای تامل دارد.

با توجه به اقدامات اخیر ترکیه، رویکرد این کشور به تحولات منطقه کوبانی به طور اخص و در سوریه به صورت کلی چیست؟ و چه چیزی را دنبال می کند؟

پس‌لرزه‌های بهار عربی، غده بادکرده تروریسم را در خاورمیانه باز کرد و این منطقه پربحران را وارد یکی از جدی‌ترین و طولانی‌ترین مناقشات تاریخی خود نمود. اگر می‌شد جهان را در خاورمیانه خلاصه کرد، می‌توانستیم بگوییم اینک در درون یک جنگ جهانی تمام‌عیار قرار داریم. سه ابرقدرت بزرگ خاورمیانه یعنی ایران، ترکیه و عربستان، در خارج از خاک‌های خود در رقابتی نفس‌گیر، به دفاع از منافع ملی خود مشغول هستند. در این میان، ایران و عربستان به دلیل وضعیت خاص سرزمینی کمتر از ترکیه در معرض آسیب مستقیم قرار دارند. ترکیه همسایه مستقیم سوریه و عراق است دو کشوری که تمام‌قدر گرفتار بحران هستند. خط مماس مستقیم ترکیه با خط مقدم بحران، ترکیه را بیش از هر کشور دیگری گرفتار و آسیب‌پذیر کرده است. اگر و تنها اگر، هجوم هزاران آواره سوری به خاک کشوری پرجمعیت را در نظر بگیریم که حتی برای تامین انرژی و سوخت شهروندان خود با مشکل مواجه است، می‌توان پرده از مصائب دولت ترکیه برداشت. بخش اعظم پناهنگان جنگ خانمان‌سوز و پرآواره‌ی سوریه، وارد ترکیه شده‌اند. آب و نان تنها مساله لشکر آوارگان نیست، آنان محمل آسیب‌های اجتماعی و چالش‌های گسترده سیاسی در جامعه ترکیه بودند. این همسایه دو کشورِ بحران‌زاده عراق و سوریه، تنها با هجوم آوارگان مواجه نبود. جنگ داخلی عراق و سوریه، تفاله های سیاسی و اجتماعی خود را در خاک ترکیه دفن کرده است. ترکیه ناگزیر بود برای جلوگیری از ورود بحران به سرزمین خود، سر میز شطرنج بنشیند و سیاست «صفر» را رها کند. کشور پربحران ترک برای حفظ خویشتن باید وارد بحران بهار عربی می شد. اما اینکه این کشور، در چینش بازی خود در بحران اخیر، چقدر موفق و مثبت و چقدر ناموفق و منفی عمل کرده، جای تامل و تحلیل بسیار است.

قطعا ترکیه اشتباهات استراتژیک بسیاری داشته و دارد. از جمله این اشتباهات، ورود هرچند محتاطانه به مخالفت عملی و علنی با دولت مستقرِ سوریه یعنی بشار اسد بود. اگر چه بحران خونین سوریه، هزینه های بسیاری بر ترکیه تحمیل می کرد اما کنش ترکیه در قبال این بحران را شاید بتوان مداخله در امور دیگر کشورها خواند.

اما آنچه در رسانه های منتقد دولت اردوغان در درون ترکیه و رسانه‌های مخالف کشور ترکیه درباره کنش های این کشور در قبال این دو بحران بخصوص بحران سوریه، مطرح می شود، بسیار با واقعیت فاصله دارد. بدون اینکه بخواهیم دولت ترکیه را از اشتباهات جدی تبرئه کنیم، باید بگوییم تبلیغات این دو طیف رسانه ای، بیشتر پروپاگاندی عمدی برای ضعیف و کثیف جلوه دادن دولتی است که در یک دهه گذشته، یکی از موفق ترین کارنامه‌های اقتصادی، سیاسی و بین المللی را در میان کشورهای توسعه نیافته ارائه کرده است.

قطعا ترکیه در قبال بحران سوریه و عراق، اشتباهات زیادی داشته است اما  رویکرد کلی این کشور را می توان در سه گزاره کلی، خلاصه کرد: «حفظ منافع ملی و تلاش برای تدام خط توسعه»، «حضور قدرتمند و موثر در خارومیانه با توجه به اصل چرخش به شرق»، «مدیریت تنازعات منطقه‌ای و جلوگیری از ورود بحران به خاک ترکیه» اینکه چقدر ترکیه در این راه موفق بوده، جای تامل است و مهمتر از آن باید به این پرسش پاسخ داد که ترکیه در حفظ این رویکرد سه گانه، چه اشتباهات بنیادی و موثر مرتکب شده است؟ پاسخ به این پرسش فرصتی فراخ می‌خواهد.

چرا ترکیه حاضر به همکاری با آمریکا نمی‌شود؟یا به بیان دیگر چه چیز مانع دفاع ترکیه از کوبانی می‌شود؟

ترکیه به عنوان کشوری مستقل نمی تواند به خواسته آمریکا عمل کند ضمن اینکه آمریکایی ها نمی توانند از ترکیه بخواهند به کوبانی لشکرکشی کند بهتر بگویم این امکان برای آمریکایی‌ها هست که خودشان راسا وارد کوبانی شوند اما نمی‌شوند چرا؟ ترکیه البته هرگز نخواسته خود را از بحران کوبانی کنار بکشد. سیاست ترکیه در قبال کوبانی انفعالی و بی تفاوتی نیست. ترکیه نگران «کوبانی» است اما قبل از آن نگران «ترکیه» است. من در پیش از این در یادداشتی گفته‌ام که ترکیه گروگان تروریسم است چه، حتی اگر بخواهد به تنهایی وارد کوبانی بشود، باید آماده جنگ با داعش در داخل و خارج از خاک خود با داعش باشد. هیچ کشوری حتی آمریکا فعلا اراده و جرات جنگ مستقیم با داعش را ندارند. داعش با کوچکترین بهانه‌ای می‌تواند ترکیه را به جهنم تبدیل کند. ترکیه هرگز نمی‌خواهد فاجعه داعشیسم از خاک سوریه و عراق به خاک ترکیه وارد شود و برای جلوگیری از این فاجعه بزرگ، بیش از هر زمانی محتاط‌تر عمل می‌کند. ترکیه نه تنها از لشکرکشی به کوبانی(شهر سه قوم کرد و ترک و عرب) خودداری می‌کند، بلکه در تصرف وحشیانه شهر ترکمن‌نشین تلعفر و محاصره خطرناک شهر ترکمن‌نشین امرلی نیز، تنها نظاره‌گر ماند و به رغم اعتراض جوامع ترک‌نشین ایران و ترکیه و عراق اقدامی نکرد. ترکیه آگاه است که رها کردن حتی یک گلوله به سمت داعش، اعلان جنگی تمام‌عیار و خونین به این گروه بسیار خطرناک است. با وجود همه احتیاط‌های موشکافانه ترکیه، داعش بارها و بارها، ترکیه را تهدید به لشکرکشی کرده است. قطعا سقوط استانبولِ اروپایی، رویای بزرگ تفکیری‌ها است.

نکته دیگر اینکه، دفاع از کوبانی، تنها وظیفه ترکیه نیست وظیفه تمام ارتش‌های جهان و در مقیاس کوچکتر وظیفه ناتو است. ترکیه به عنوان یکی از اعضای ناتو با مجوز و فرماندهی ناتو و نه به عنوان ترکیه، می‌تواند به کوبانی حمله کند اما تاکنون ناتو به این جمع‌بندی نرسیده است. در واقع بیش از ترکیه، این ناتو است که متهم به عدم دفاع از کوبانی است. البته ترکیه کلید حل مساله داعش را تغییر نظام سیاسی سوریه به نفع گروه‌های میانه‌رو می‌داند گروه‌هایی که البته در برابر داعش و ارتش سوریه بسیار ضعیف هستند و ترکیه اعتقاد دارد آنها می‌توانند از خاک و امکانات این کشور برای آموزش و توانمندسازی خود استفاده کنند.

آیا می‌توان گفت که ترکیه از آن واهمه دارد که کمک کردن به کوبانی موجب آن شود که آنها در نهایت همچون اقلیم کردستان به نوعی خودمختاری دست یابند؟

ترکیه یکی از معدود کشورهایی است که سی سال تمام با تروریسم داخلی جنگیده است. تنازع قومی در ترکیه بسیار خونین بوده و 40 هزار قربانی گرفته است. اتخاذ سیاست قومی غلط دولتمردان ترکیه و رویکرد مسلحانه نخبگان کرد به مطالبات خود، توامان عامل اصلی یکی از بزرگترین بحران‌های قومی خاورمیانه بوده است. هم گروه تروریستی پ ک ک و هم ارتش و دولت ترکیه بعد از سال‌ها مقابله مسلحانه و خونین، بلاخره در دوران حکومت اندیشه داود اوغلو، به این نتیجه رسیدند که باید به جای مسالحه، مصالحه را پیش بگیرند. مذاکرات صلح آنقدر موثر بود که توانست کرد را از «شاخ» به «شار» بکشاند. اعطای امتیازات بسیار به «کرد» و حل بحران قومی یکی از بزرگترین افتخارات دولت عدالت و توسعه است و این دستاورد ارزشمند اکنون با ظهور داعش و حمله به کردهای خارج از کشور ترکیه، در آستانه از بین رفتن است. رهبران پ ک ک که تا چندی پیش از ابتدایی‌ترین حقوق مدنی و فرهنگی خود در داخل ترکیه محروم بودند و برای نخسیتن حقوق خود با دولت مرکزی جنگ مسلحانه می‌کردند، اکنون بعد از به دست آوردن بخش قابل تاملی از این حقوق بنیادین، به فکر حمایت عملی از هم‌نژاد خود در خارج از مرزهای ترکیه هستند. آنها اگرچه خودشان از ورود مستقیم تفنگداران خود به کوبانی احتراز می‌کنند اما اعتقاد دارند ارتش ترکیه که تا چندی پیش، قربانی تروریسم کرد بود، بنابه خواسته آنان، برای دفاع از هم‌نژادان‌شانش به کشوری دیگر حمله کند و همزمان، با داعش و ارتش سوریه بجنگد. خواسته کردها از ارتش کشور ترکیه غیرمتعارف است. هیچ کشوری در هیچ جای دنیا بخاطر مصالح و منافع خود، هرگز چنین کاری را نمی کند.  فرض کنید در سال 1992 در ماجرای نسل‌کشی خوجالی در قره باغ، عده ای از هموطنان آذربایجانی ما از ارتش و دولت ایران می‌خواستند برای حمایت از آذربایجانی‌های خوجالی به قره باغ لشکرکشی کند.

در ماجرای کوبانی افزون بر تروریسم داعش، گروهک تروریستی دیگری نیز حضور دارد و آن پ ک ک است گروهی که این بار در پوست بره ظاهر شده و بیرق مظلومیت برپا کرده است. مدافعان کوبانی نمی‌توانند به کوبانی و داعش بیاندیشند و به خطر این گروهک تروریستی بی تفاوت باشند. پ ک ک در حال حاضر از کوپن کوبانی سوءاستفاده می‌کند و بنام دفاع از مردم مظلوم کوبانی، گروکشی می‌کند. و ترکیه که سی سال تمام با این گروه مسلح جنگیده و برای آن هزینه‌های بسیار داده، از بازگشت کهنه‌تروریست‌های پ ک ک به جامعه می‌ترسد. این هراس هرگز توهم نیست واقعیتی غیرقابل انکار است. تنها 24 ساعت بعد از تهدید اوجالان به پایان مذاکرات صلح در صورت عدم حمله ارتش ترکیه به کوبانی، تظاهرات خشونت آمیز گسترده ای در ترکیه سازماندهی شد و ده ها نفر توسط همین گروهک کشته شدند. حتی اگر خطر بازگشت تروریسم پ ک ک و به هم ریختن مناسبات صلح آمیز میان کردها و دولت ترکیه نبود و تنها شهروندان عادی کردِ ترکیه، به صورت مسالمت‌آمیز از دولت ترکیه می‌خواستند ارتش کشور را به کوبانی بفرستد، معقول نبود چون نه ترکیه و نه هیچ کشور دیگری به چنین اشتباه استراتژیکی را دست نمی‌زند. بخصوص که اکنون وضعیت ترکیه به‌دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و خط مماس مستقیم با دو کشور بحران زده بسیار خاص است. اگر ترکیه به کوبانی حمله کند، نظام سیاسی ترکیه سقوط می‌کند که در این صورت حتی امکان رخداد سنت کودتا و بازگشت ارتش به نظام سیاسی ترکیه لایحتمل نخواهد بود.

این فرضیه که ترکیه از این مسئله کوبانی و در معرض خطر قرار گرفتن کردها خوشنود است چقدر درست است؟ در واقع شخص اردوغان چندی پیش گفته بود که «پ ک ک (حزب کارگران کردستان) مانند داعش است» این صحبت به چه مفهوم است؟

پ ک ک و داعش دو روی یک سکه هستند. پ ک ک توسط آمریکا، اتحادیه اروپا و ایران به عنوان گروه تروریستی تایید و معرفی شده است. البته هیچ گروهی در توحش و خشونت به پای داعش نمی‌رسد اما خشونت‌های بسیار وحشتناک داعش نمی‌تواند خشونت‌های دیگر گروه های تروریستی را کم‌رنگ کند. اصولا سنت سیاسی و منفاع ملی کشورها ایجاب می کند که از رشد و تقویت هیچ گروه تروریستی رضایت نداشته باشند. قطعا هیچ‌یک از کشورهای منطقه از بازگشت تروریسم پ ک ک خوشحال نیستند چون نه تنها هرگز از وجود آن منتفع نخواهد شد بلکه به‌شدت به ضرر همه بخصوص ایران، ترکیه، سوریه، عراق و حتی اربیل خواهد بود. همه این دولت‌ها و ملت‌های این  کشورها، باید به‌خاطر منافع ملی و حقوق بشر، از بازگشت تروریسم پ ک ک ناراحت و هراسناک باشند. در عین حال، هیچ کشوری و ملتی از جمله ترکیه نمی تواند از وضعیت بسیار حاد مردم کرد در کوبانی و دیگر گروه های قومی در شهرهای مشابه، خوشحال باشند. اینکه شما می‌گویید ترکیه از خطر سقوط کوبانی و گرفتاری مردم کرد در این منطقه خشنود است، کمی جفا به این کشور و حتی خود کردهای محصور در کوبانی است. اینکه ترکیه به دلیل منافع و مصالح خود نمی تواند به کوبانی حمله کند، یک بحث است و اینکه باید بای کوبانی چاره اندیشی شود بحث دیگری است. ترکیه می‌ترسد با حمله به کوبانی، تک تک شهرهای خود به کوبانی دیگر تبدیل شوند. آیا کسانی که بی‌توجه به واقعیت‌های بین‌المللی و سیاسی به دولت ترکیه فشار می‌آورند که به کوبانی حمله کند، توان تصور حضور صدها کوبانی دیگر در فلات آناطولی را دارند؟ آیا جهان تحمل این فاجعه را خواهد داشت؟

اکنون ترکیه در برابر سه مسئله قرار دارد یکی سرنگونی دولت اسد، دوم همکاری یا عدم همکاری با کردها و سوم مقابله با داعش است. استراتژی ترکیه در برابر هر یک از این ها چیست و اولویت برایش کدام است؟

سرنگونی اسد و جایگزین شدن طیف میانه‌روی مخالفان او، رویکرد ترکیه در سوریه است. به همین دلیل برای آموزش مخالفان میانه‌رو که بسیار ضعیف هستند کمک می‌کند. استراتژی ترکیه در قبال سوریه و رژیم اسد بسیار اشتباه بود کاش ترکیه از سیاست صفر در قبال سوریه خارج نمی شد. درباره تعامل با کردها نیز باید گفت، ترکیه مدتی است به مذاکره و مصالحه با کردهای داخل کشور روی آورده است و به امتیازات بسیاری با آنها داده است. اکنون کردها که زمانی در ادبیات سیاسی «ترک کوهی» خطاب می‌شدند، از حقوق زبانی، سیاسی و فرهنگی گسترده‌ای برخوردار هستند. حزب سراسری دارند و بنام کرد در انتخابات ریاست جمهوری ترکیه کاندیدا دارند و مشارکت سیاسی گسترده ای می‌کنند. بخشی از پارلمان را در اختیار دارند و در تصمیم‌گیری‌های کلان جایگاه ویژه یافته‌اند. این امتیازات درخشان به این معنی است که ترکیه می‌خواهد با آنان همکاری کند. اگر چه رفتارهای اخیر پ ک ک خطر فروریختن همه این دیوار نازک اعتماد را تقویت می‌کند اما کارشناسان بر این عقیده‌اند که سیاست قومی در ترکیه تا حدود زیادی موفق بوده و کردها از وضعیت پیش آمده راضی هستند. ترکیه اما در بعد خارجی و در برابر کردهای غیرترکیه‌ای نیز رویکرد همدلانه‌ای دارد. دولت ترکیه مناسبات اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای با اقلیم کردستان دارد و در وضعیت‌های مختلف، از دولت بارزانی حمایت کرده است. 

از یک طرف شاهد اعتراض داخلی در ترکیه درخصوص بی تفاوتی دولت به منطقه کوبانی هستیم. از سویی دیگر ترکیه حضور در ائتلاف ضد تروریسم را نپذیرفته و در عین حال بده بستان هایی میان ترکیه و داعش در خصوص تبادل گروگان ها صورت گرفته است. به نظر می رسد ارتباط معناداری میان این سه عامل وجود دارد. تا چه حد این اتفاق ها نشان از یک رابطه پنهانی میان ترکیه و داعش دارد؟

ترکیه در برابر داعش بسیار محتاط عمل می‌کند. حقیقت این است که ترکیه با وجود برخورداری از دومین ارتش ناتو، از داعش هراس دارد. این یک توهم و یا اتهام بی‌اساس است که دولت ترکیه از داعش حمایت می‌کند هیچ دلیلی جز توهمات زرد رسانه‌ای برخی رسانه‌های مخالف در این خصوص وجود ندارد. بارها و بارها داعش و ترکیه همدیگر به شدت تهدید کرده‌اند. ترکیه به دلیل سی سال جنگ رودرو با تروریسم پ ک ک از مواجه با داعش در خاک خود بسیار هراس دارد. من صراحتا اعتقاد دارم اگر ترکیه از جنگ تمام عیار داعشی‌ها و حضور خشن و خون‌بار آنان در خاک خود هراس نداشت، به احتمال زیاد، به رغم مخالفت همه موازین بین‌المللی و مشکلاتش با کردهای پ ک ک، کوبانی را تنها نمی‌گذاشت. اکنون هیچ کشوری به اندازه ترکیه با تروریست‌های داعش، مرز مشترک ندارد. داعش تنها پشت دروازه های ترکیه نیست تروریست های داعش با لباس مبدل در خیابان های آنکارا و استانبول رفت و آمد می‌کنند، کوچکترین اشتباه ترکیه برابر است با انفجارهای گسترده در درون ترکیه و حمله‌های گسترده‌تر در تمام مرزهای مشترک او با داعش. ترکیه به معنی کامل کلمه گروگان تروریسم است و در شرایط آچمز قرار دارد. البته این به معنای نفی هرگونه رابطه احتمالی و پنهاتی داعش و ترکیه نیست. ممکن است ترکیه با داعش برای منافع ملی خود مذاکره کرده باشد. هیچ نشانه منطقی درباره همکاری ترکیه با داعش وجود ندارد. در این خصوص آینده قضاوت خواهد کرد فعلا سران دولت ترکیه این گمانه‌ها را تکذیب می‌کنند.

 

 

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی